Τα Ολύμπια Νέα

Κυριότερες Ειδήσεις / Τοπικά Νέα

Τα «μυστικά» της Βόρειας Πιερίας

Η ανασκαφή που επηρέασε την έρευνα της «ελλαδικής νεολιθικής» και αποτέλεσε οδηγό για τις επόμενες

kentrikh

Σαν ξεχασμένη μοιάζει, μερικές φορές, ακόμη και σήμερα, η Βόρεια Πιερία, περιοχή που γεωγραφικά ταυτίζεται με τον Καλλικρατικό Δήμο Πύδνας-Κολινδρού. Για διάφορους λόγους, Κεντρική και Νότια Πιερία έχουν, συχνά, μεγαλύτερο μερίδιο δημοσιότητας, μεγαλύτερη ανάδειξη και προβολή σε σχέση με τη Βόρεια Πιερία. Κι όμως, αυτή η περιοχή έχει τα δικά της συγκριτικά πλεονεκτήματα, τις δικές της ομορφιές, τη δική της ξεχωριστή ιστορία, τον δικό της πλούτο, τον οικονομικό, κοινωνικό αλλά και πολιτιστικό πλούτο.

 

Πάντως, τα τελευταία χρόνια φαίνεται να γίνονται μεγαλύτερες προσπάθειες ανάδειξης και προβολής τής Βόρειας Πιερία, σε όλους τούς τομείς.

Στον πολιτιστικό τομέα, τα τέσσερα τελευταία χρόνια, στο πλαίσιο εκδηλώσεων του Φεστιβάλ Ολύμπου, γίνονται και ομιλίες για τον αρχαιολογικό πλούτο τής Βόρειας Πιερίας που βρέθηκε στην Αρχαία Πύδνα, στις Λουλουδιές Κίτρους, στη Μεθώνη, στα Παλιάμπελα Κολινδρού ή αλλού και που, δυστυχώς, βρίσκεται ακόμη σε αποθήκες, σύμφωνα με όσα ανέφερε η αρχαιολόγος Μαρία Παππά μιλώντας στη φετινή εκδήλωση «Αρχαιολογικές Ομιλίες» στη Βόρεια Πιερία.

Οι παρουσιάσεις έγιναν στον ειδυλλιακό τόπο τής Αρχαίας Πύδνας, μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, δίπλα στη θάλασσα, και μάλιστα, όταν η τελευταία πανσέληνος του καλοκαιριού αναδύονταν από τα νερά τού Θερμαϊκού, μέσα στη νύχτα. Ομιλητές ήταν οι αρχαιολόγοι Μαρία Παππά και Κωνσταντίνος Νούλας.

 

Ένα ταξίδι στη Νεολιθική Εποχή

Η κ. Παππά, Διδάκτωρ Προϊστορικής Αρχαιολογίας που εργάζεται στη 16η Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Περιφέρειας Θεσσαλονίκης, μίλησε για τον Νεολιθικό Οικισμό «Το Αγίασμα Μακρυγιάλου».

Όπως ανέφερε, «η σωστική έρευνα άρχισε πριν από 20 περίπου χρόνια μαζί με τον συνάδελφο Μάνθο Μπέσιο, σ’ έναν οικισμό που έπρεπε να ερευνηθεί λόγω τής κατασκευής τής νέας σιδηροδρομικής γραμμής αλλά και του β’ κλάδου τής εθνικής οδού που χαράσσονταν τότε στις αρχές τής δεκαετίας τού ’90 με ένα πολύ πιεστικό πρόγραμμα λόγω τού επείγοντος του έργου.

Είχαμε να ερευνήσουμε έναν μεγάλο επίπεδο οικισμό στον Μακρύγιαλο. Για τη μελέτη τού τεράστιου υλικού που συγκεντρώθηκε, εργάστηκε μια μεγάλη ομάδα εξειδικευμένων αρχαιολόγων και έγινε έτσι σημείο αναφοράς στην έρευνα της νεολιθικής κατοίκησης στον ελλαδικό χώρο. Το χρονολογικό πλαίσιο που καλύπτει η κατοίκηση στον οικισμό είναι από τα μέσα τής 6ης χιλιετίας π.Χ. έως τα μέσα τής 5ης χιλιετίας π.Χ., την περίοδο που ονομάζουμε «Νεότερη Νεολιθική Περίοδο», εξήγησε η αρχαιολόγος.

 

SONY DSC

 

Η ζωή σε ένα νεολιθικό χωριό

Η ανασκαφική έρευνα αποκάλυψε τη ζωή σε ένα νεολιθικό χωριό όπου βρέθηκαν μεγάλη και μικρή τάφρος, τεράστιοι λάκκοι που ξεπερνούν σε διάμετρο τα τριάντα μέτρα και βάθος 4 – 5 μέτρα και που χρησιμεύουν ως τόποι απόθεσης απορριμμάτων. Βρέθηκε λίθινος και πλίνθινος τοίχος, μεγάλος αριθμός απορριμμάτων καθώς και πολλοί σκελετοί ανθρώπων, ενώ η κ. Παππά έκανε λόγο και για μια ενδιάμεση τάφρο.

Σε έναν λάκκο διαμέτρου 30 μέτρων κοντά στο κέντρο τού οικισμού, όπου το χαμηλότερο στρώμα του ήταν καλυμμένο με χαλί ευρημάτων, βρέθηκαν αγγεία, οστά ζώων, εργαλεία, ειδώλια, κοσμήματα, διακοσμημένη κεραμική, όλα σε μεγάλες ποσότητες. Αποκαλύφθηκαν ακόμη κάποια κυκλικά καταλύματα (καλύβες) περιόδου γύρω στο 5.000 π.Χ., κοινοτικά έργα, περιφερειακοί λάκκοι, τάφροι, χώροι εναπόθεσης νεκρών, ανοιχτοί εργαστηριακοί χώροι (π.χ. μικροί φούρνοι αλλά και εστίες για μαγείρεμα φαγητού οι οποίες χρησιμοποιούνταν όχι από μια οικία αλλά από περισσότερες).

Από τους σπόρους που αποκάλυψε η αρχαιολογική σκαπάνη, δόθηκαν πληροφορίες για το τι καλλιεργούσαν και τι έτρωγαν εκείνοι άνθρωποι. Βρέθηκαν, επίσης, στοιχεία που πληροφορούν ότι διατηρούσαν και έτρωγαν εξημερωμένα, κυρίως, ζώα, όπως χοίροι, αγελάδες, πρόβατα και κατσίκια. Και βέβαια, βρέθηκαν υπολείμματα από προϊόντα τής θάλασσας, γεγονός που δείχνει ότι κατανάλωναν πολλές κατηγορίες οστρέων, κυρίως κυδώνια, αλλά και διάφορα ψάρια.

 

Επιδέξιοι αγγειοπλάστες, οι αρχαίοι Πυδναίοι.

Οι κάτοικοι του οικισμού φαίνεται ότι ήταν επιδέξιοι αγγειοπλάστες, διότι τα πήλινα νεολιθικά αγγεία είναι κατασκευασμένα χωρίς τροχό και έχουν εξαιρετική ποιότητα κατασκευής, με χρωματικές διαφοροποιήσεις που οφείλονται κυρίως στις τεχνικές ψησίματος, διακοσμούνται και με κάποια χρώματα, με λευκές λεπτές γραμμές αλλά και με ανάγλυφες απεικονίσεις σχηματικών μορφών ανθρώπων και ζώων. Υπάρχουν, φυσικά, και εισαγόμενα αγγεία. Αποκαλύφθηκαν και εργαλεία καθώς και στοιχεία που χρησίμευαν για κυνήγι ζώων ενώ βρέθηκαν και αντικείμενα από χαλκό που είναι κυρίως διακοσμητικά (χάντρες και μικροκοσμήματα).

Τα ειδώλια που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη είναι μικρά, σχηματικά, κατασκευασμένα από πηλό αλλά και λίθινα. Η κ. Παππά στάθηκε, ιδιαίτερα, σε ένα «μαρμάρινο ειδώλιο από τον Μακρύγιαλο», το οποίο χαρακτήρισε ως «μοναδικό λόγω τής απόδοσης του στήθους που δηλώνει το γένος. Αποδίδει μια γυναικεία μορφή. Έχει ύψος 19 εκατοστά και είναι τέλειο κατασκευαστικά. Βρέθηκε στις επιχώσεις ενός οικήματος, λίγα εκατοστά από την επιφάνεια του εδάφους», όπως ανέφερε.

Αναφέρθηκε, επίσης, σε ανευρεθέντα πήλινα μικροαντικείμενα, όπως ομοιώματα σκευών και επίπλων, σε πήλινες σφραγίδες αλλά και σε κοσμήματα, όπως χάντρες, κουμπιά και κυρίως βραχιόλια. Τόνισε πάντως ότι η αναφορά γίνεται για «μερικά από τα ευρήματα της ανασκαφής στον νεολιθικό οικισμό τού Μακρυγιάλου, τα οποία είναι ένα μικρό μόνο μέρος από ένα τεράστιο σύνολο, που αποτέλεσε και αποτελεί αντικείμενο μελέτης μιας μεγάλης ομάδας αρχαιολόγων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό», όπως σημείωσε χαρακτηριστικά.

Κλείνοντας δε την ομιλία της η κ. Παππά υπογράμμισε ότι «η ανασκαφή αυτή επηρέασε σε σημαντικό βαθμό την έρευνα της ελλαδικής νεολιθικής και αποτέλεσε οδηγό για ακόλουθες έρευνες. Ελπίζουμε δε σύντομα να παρουσιαστεί και στο κοινό, διότι πρέπει να σας πω ότι βρίσκεται εξολοκλήρου, αυτή τη στιγμή, στις αποθήκες».

 

epta12-3

 

Η ομιλία τού Κωνσταντίνου Νούλα

για πήλινα ειδώλια από τις ανασκαφές τής Πύδνας

Ο Κωνσταντίνος Νούλας, πτυχιούχος τού Τμήματος Ιστορίας Αρχαιολογίας τού Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και με μεταπτυχιακές σπουδές με ειδίκευση στην Κλασική Αρχαιολογία, αρχαιολόγος σήμερα στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Πιερίας, αναφέρθηκε σε πήλινα ειδώλια που βρέθηκαν στις ανασκαφές τής Πύδνας.

Μεταξύ των άλλων που είπε, αναφέρθηκε στην κοροπλαστική και εξήγησε ότι στην επιστήμη τής Αρχαιολογίας, ως πήλινα ειδώλια ονομάζονται εκείνα τα αντικείμενα, φτιαγμένα με πηλό, που είναι προϊόντα τής κοροπλαστικής, της τέχνης δηλαδή τού κοροπλάστη. Κοροπλάστης είναι εκείνος που πλάθει πήλινα αγαλματίδια ή ειδώλια που παριστάνουν κόρες.

Στη συνέχεια, είπε ότι σύμφωνα με μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων, η Πύδνα αναφέρεται ως μακεδονική πόλη όπου «κατά τα χρόνια τής βασιλείας τού Αλεξάνδρου τού Α΄, στο 1ο μισό τού 5ου π.Χ. αιώνα, η Πύδνα μετασχηματίστηκε σε μεγάλο αστικό κέντρο με εμπορικό χαρακτήρα, καθότι ήταν η μοναδική πόλη – λιμάνι εξαιτίας τού πλέον σημαντικού λιμανιού για το αναπτυσσόμενο μακεδονικό κράτος». Στη συνέχεια, μίλησε και για την εξέλιξη της Πύδνας.

Μιλώντας για τις έρευνες που έγιναν εντός των ορίων τού αρχαίου οικισμού είπε ότι «διαπιστώθηκε η ύπαρξη μεγάλων επιχώσεων από τη συνεχή κατοίκηση και εντοπίστηκαν τμήματα οικιών κλασικής έως ρωμαϊκής εποχής αλλά και ένα ιερό ελληνιστικής περιόδου που βρέθηκε κοντά στο βόρειο τείχος τής Πύδνας». Ανέφερε επίσης ότι «ανασκαφές στον οικισμό τής Πύδνας έως το 1981 πραγματοποίησε η Αικατερίνη Δεσποίνη και κατόπιν η Έφη Πουλάκη – Παντερμαλή και ο Μάνθος Μπέσιος».

 

Τάφοι και πήλινα ειδώλια

Στην Αρχαία Πύδνα, σύμφωνα με όσα είπε, βρέθηκαν 3.000 τάφοι που χρονολογούνται από την εποχή τού χαλκού έως τα ρωμαϊκά χρόνια, αλλά και ταφικοί τύμβοι. Βρέθηκαν ειδώλια ως κτερίσματα: Περιστέρια, χελώνες, γουρουνάκια, προτομές, τύποι ανθρώπινων μορφών, ζωόμορφα ειδώλια (χελώνες, χοίροι, περιστέρια), πετεινοί, ένα σύμπλεγμα όρνιθας με τα μικρά της, αλλά και σκυλιά.

Τα ειδώλια με σκύλους έχουν την έννοια του παιχνιδιού αλλά και του φύλακα του νεκρού. Παρόμοια φυλακτική ιδιότητα έχουν τα ειδώλια των λεαινών. Το περιστέρι είναι το ιερό πτηνό τής Αφροδίτης, σχετίζεται όμως συμβολικά με τη γονιμότητα και με θεότητες κουροτρόφους (Η προσωνυμία Κουροτρόφος δινόταν κατά την ελληνική αρχαιότητα σε θεούς ή θεές για τους οποίους υπήρχε η πεποίθηση πως προστάτευαν τα νεογέννητα καθώς και νεαρά άτομα).

Βρέθηκαν επίσης πλαγγόνες (κούκλες), μικρά καθίσματα, ομοιώματα φορμίσκων, ομοιώματα καρπών (μήλα, αυγά, ρόδια, σύκα). Οι καρποί συσχετίζονται συμβολικά με τη διαρκή αναγέννηση και, ειδικά τα πολύσπορα ρόδια και σύκα, κατά την αρχαιότητα, ήταν σύμβολα ευγονίας.

Στα μυθολογικά όντα συγκαταλέγονται παραδείγματα σφιγγών. Πολυάριθμα είναι τα ειδώλια σειληνών. Όπως ανέφερε ο κ. Νούλας, βρέθηκαν και κάποιες περίεργες μορφές, γνωστές ως γκροτέσκα, «αντιπροσωπευτικά από τάφο εδώ κοριτσιού των αρχών τού 4ου π.Χ. αιώνα, οι δύο καθιστές παραμορφωμένες γραίες, η μία αριστερά σε ρόλο κουροτρόφου με τρομακτική μορφή, ωστόσο προστατεύοντας το βρέφος, σαν να μας θυμίζει την παράδοση, και πάλι στον Φαίδρο τού Πλάτωνα, αναφορικά με τον παιδικό φόβο: «Προσπάθησε να πείσεις το παιδί να μη φοβάται τον θάνατο όπως φοβάται τα μορμολύκεια και τα σκιάχτρα»!

Αποκαλύφθηκαν ακόμη συμπαγή χειροποίητα ειδώλια πιθήκων να κουβαλούν αμφορείς, ένα σύμπλεγμα ιππέα, «ξεχωρίζει όμως το σύμπλεγμα ιππέα που συνόδευε την ταφή ενός από τα παιδιά από τα πολλά ειδώλια» στο βόρειο νεκροταφείο και ανάγεται στο 470 π.Χ.

Ως προς τα ειδώλια με ανθρώπινες μορφές, πρόκειται για καθιστές μορφές γυναικείες σε ιερόπρεπη στάση, γυναικείες μορφές με χιτώνα και ιμάτιο ή με πέπλο, βρέθηκαν ακόμη μια θρηνωδός μορφή, ειδώλια παιδιών, ειδώλια νέων σε όρθια στάση, ειδώλιο νέου που φορά κρηπίδες και χλαμύδα αλλά και το χαρακτηριστικό μακεδονικό κάλυμμα της κεφαλής. «Τα ειδώλια γυναικείων μορφών είναι από τα πιο συχνά ευρήματα σε τάφους, όχι μόνο στην Πύδνα. Όταν δεν ταυτίζονται ευκρινώς με θεότητες, πιστεύεται ότι αντιπροσωπεύουν την τάση για τη φροντίδα τού νεκρού στις ανάγκες που είχε και στη ζωή του» (!), ανέφερε ο κ. Νούλας.

Στις περιπτώσεις όμως που οι γυναικείες μορφές ταυτίζονται με θεότητες, «υπάρχουν χαρακτηριστικά γνωρίσματα όπως, στη μεγαλύτερου μεγέθους σύνθεση, με την προτομή Αφροδίτης να πλαισιώνεται από τους ιερωδούς συνοδούς της σε ναΐσκο διαμορφωμένο με κίονες και αέτωμα», ανέφερε, ενώ συμπλήρωσε ότι «στον κύκλο τής Αφροδίτης παραπέμπουν τα ειδώλια των Ερώτων».

 

SONY DSC

 

Πρόσφατη αποκάλυψη του «Έρωτα Άνθιου»

Πρόσφατα, κατά τη διάρκεια του έργου αποχέτευσης Μακρυγιάλου, σε τάφο που ανέσκαψε η αρχαιολόγος Αθηνά Αθανασιάδου, βρέθηκε ένας νέος τύπος Έρωτα με υποδήλωση θαλάσσιου τοπίου κάτω απ’ αυτόν και βλαστούς άκανθας πάνω του, παραπέμποντας στην ιδιότητά του ως «Έρως Άνθιος» και με σαφείς υπαινιγμούς για το αναθάλλειν, της συνέχισης της ζωής.

«Σ’ άλλα ειδώλια, με σαφήνεια αναγνωρίζονται μυθολογικές μορφές και θεότητες, όπως για παράδειγμα η Λήδα, ο Παν, η Κυβέλη σε τύπο με το μικρό λιοντάρι στους μηρούς της και σε άλλον τύπο να κρατά τύμπανο», ανέφερε ο κ. Νούλας ενώ στη συνέχεια μίλησε και για «μια εντυπωσιακή Νίκη, στη μορφή κοριτσιού», που βρέθηκε «σε ιπτάμενη στάση, λυγίζει τα χέρια της -καθώς θα κρατούσε αυλό- και φέρει στο άνω μέρος τού κορμού της δορά υποδηλώνοντας διονυσιακή χροιά συνυφασμένη με τη διαδεδομένη στη Μακεδονία λατρεία τού Διονύσου».

 

«Το μεγάλο ειδώλιο της Αθηνάς»,

Στο κλείσιμο της εισήγησής του ο κ. Νούλας μίλησε για «το μεγάλο ειδώλιο Αθηνάς», το οποίο «προέρχεται από παιδική ταφή που ανάγεται στους χρόνους περί το 330 π.Χ. Η θεά, όρθια σε βάθρο, φορά αττικό κράνος και γίδα, φέρει ψηλά την ασπίδα της και στη δεξιά της πλευρά συγκρατεί προστατευτικά τη Νίκη που στέκεται με μια οινοχόη στο χαλαρωμένο χέρι της».

Αναφερόμενος στην αξία τού μεγάλου ειδωλίου τής Αθηνάς που βρέθηκε στην Αρχαία Πύδνα, υπενθύμισε ότι είναι γνωστό «το τμήμα ενός ψηφίσματος που βρέθηκε στις βόρειες παρυφές τής Ακρόπολης των Αθηνών και αποτελεί μέρος τής ανανεωτικής συνθήκης που έκανε στα 336 – 335 π.Χ. ο Μέγας Αλέξανδρος με το κοινό συνέδριο των Ελλήνων, μετά τον θάνατο του πατέρα του. Στο κομμάτι αυτό ορίζεται ο τρόπος διαχείρισης του αναλογούντος σε κάθε σύμμαχο εκστρατευτικού τμήματος αλλά είναι αποδεκτό ότι στον τελευταίο στίχο ορίζεται να στηθεί η συνθήκη στο ιερό τής Αθηνάς στην Πύδνα.

Καθώς τα ψηφίσματα συνθηκών στήνονταν από τους συμβαλλόμενους στους αντίστοιχους ιερούς τόπους, γίνεται φανερή η σημασία τού αναφερόμενου ιερού (τής Αθηνάς) για την πόλη τής Πύδνας. Εκεί, πιστεύουμε, η Αθηνά θα κατείχε εξέχουσα θέση, ενδεχομένως με την ιδιότητα της πολιάδος ή της πολιούχου. Το ειδώλιο, καμωμένο από τοπικό πηλό ανάγεται στην ίδια εποχή με το τμήμα τής συνθήκης, θεωρούμε ότι είναι εμπνευσμένο ή απηχεί τον τύπο τού αγάλματος της θεάς (Αθηνάς) στο ιερό της, στην πόλη (τής Πύδνας)», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Τέλος, αναφερόμενος στην πληροφοριακή αξία των ειδωλίων, ο κ. Νούλας είπε ότι αυτά «δίνουν πληροφορίες για τις εμπορικές επαφές, αντανακλούν τις δοξασίες για τα ταφικά έθιμα μέσα από την πολυμορφία τους και, αν και από ευτελές υλικό, με τη ζωντάνια τους μας φανερώνουν όψεις τού βίου των Πυδναίων».

 

epta12

 

Αφιέρωση των παρουσιάσεων στη μνήμη τού Παναγιώτη Μιάουρα

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι τόσο ο Κωνσταντίνος Νούλας όσο και η Μαρία Παππά, στο κλείσιμο των εισηγήσεών τους, αφιέρωσαν τις παρουσιάσεις τους σ’ ένα πρόσωπο που δεν είναι πια στη ζωή αλλά που έχει τόσα πολλά προσφέρει στην Αρχαία Πύδνα.

«Κλείνοντας, αφιερώνω την παρουσίαση αυτή που γίνεται εδώ, στην Αρχαία Πύδνα, δίπλα στον χώρο διαμονής του, στη μνήμη τού Παναγιώτη Μιάουρα, αρχαιοφύλακα και αγαπημένου φίλου, αλλά κυρίως τού ανθρώπου που έβαλε τις βάσεις για τη διάσωση και ανάδειξη των αρχαιολογικών ευρημάτων τής Βόρειας Πιερίας και στήριξε, από την πρώτη στιγμή, το έργο των αρχαιολόγων. Του οφείλουμε πολλά!», ανέφερε συγκινημένη η Μαρία Παππά.

Η βραδιά παρουσίασης αρχαιολογικών ευρημάτων τής Βόρειας Πιερίας έκλεισε μουσικά με τις μελωδικές φωνές της Μαρίκας Φωτοπούλου και του Γιάννη Κοτσερίδη.